Hàng xóm xây lấn chiếm 9m², làm hẹp ngách đi chung từ 3,7m còn 1,7m — xử lý thế nào?

Đây là hành vi có căn cứ xử lý rõ ràng — cả về định nghĩa vi phạm, mức phạt, lẫn biện pháp khắc phục buộc khôi phục lại lối đi như cũ. Về thủ tục xin dữ liệu đất đai, đúng là cách làm cũ (Phiếu cung cấp dữ liệu đất đai) đã bị bãi bỏ gần đây — cần chuyển sang kênh khác, sẽ nêu cụ thể bên dưới. Về định nghĩa hành vi vi phạm: khoản 31 Điều 3 Luật Đất đai 31/2024/QH15 quy định "Lấn đất là việc người sử dụng đất chuyển dịch mốc giới hoặc ranh giới thửa đất để mở rộng diện tích đất sử dụng mà không được cơ quan nhà nước có thẩm quyền cho phép hoặc không được người sử dụng hợp pháp diện tích đất bị lấn đó cho phép." Trường hợp hàng xóm tự ý dịch chuyển ranh giới, xây lấn 9m² vào phần đất ngách đi chung — đúng và khớp hoàn toàn với định nghĩa "lấn đất" theo luật. Về mức xử phạt: Nghị định 123/2024/NĐ-CP (quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực đất đai) — khoản 4 Điều 13 quy định với hành vi lấn/chiếm đất phi nông nghiệp diện tích dưới 0,02 ha (200m², trường hợp 9m² của bạn thuộc mức này), mức phạt từ 5.000.000 đến 10.000.000 đồng nếu do Chủ tịch UBND cấp xã xử lý; khoản 6 cùng điều quy định mức phạt có thể tăng lên đến 20.000.000 đồng nếu đất thuộc địa bàn phường/thị trấn — với một khu vực đô thị có "ngách" như bạn mô tả, khả năng cao thuộc diện phường, áp mức phạt cao hơn. VỀ ĐIỂM QUAN TRỌNG NHẤT — biện pháp khắc phục hậu quả: điểm a khoản 8 Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP quy định rõ: "Buộc khôi phục lại tình trạng ban đầu của đất trước khi vi phạm (bao gồm cả việc khôi phục lại ranh giới và mốc giới thửa đất)." Đây chính là căn cứ để yêu cầu cơ quan chức năng buộc hộ hàng xóm phải PHÁ DỠ phần lấn chiếm và khôi phục lại đúng ranh giới ban đầu — tức khôi phục ngách đi chung về đúng chiều rộng 3,7m như trước đây, không chỉ dừng ở việc phạt tiền. Cần lưu ý: Nghị định 281/2026/NĐ-CP (ban hành 13/07/2026, có hiệu lực từ 31/08/2026) sẽ sửa đổi một số điều của Nghị định 123/2024/NĐ-CP, trong đó đáng chú ý là nâng thẩm quyền phạt tiền của Chủ tịch UBND cấp xã lên đến 250.000.000 đồng và bổ sung thêm biện pháp khắc phục hậu quả (bao gồm cả buộc khôi phục mốc địa giới) — nhưng tại thời điểm hiện tại (trước 31/08/2026), Nghị định 123/2024/NĐ-CP với mức phạt và thẩm quyền như trên vẫn đang là căn cứ áp dụng. Về việc "Phiếu cung cấp dữ liệu đất đai" đã bị bãi bỏ: đúng như bạn gặp phải, thủ tục hành chính riêng "Cung cấp thông tin, dữ liệu đất đai" đã được bãi bỏ theo một nghị quyết cải cách thủ tục hành chính gần đây. Kênh thay thế hiện nay là khai thác dữ liệu qua HỆ THỐNG THÔNG TIN QUỐC GIA VỀ ĐẤT ĐAI, với mức phí khai thác, sử dụng dữ liệu được quy định tại Thông tư 56/2024/TT-BTC — thay vì đến UBND phường xin phiếu theo mẫu cũ, bạn nên liên hệ Văn phòng đăng ký đất đai hoặc tra cứu qua hệ thống thông tin đất đai quốc gia (có thể qua Cổng dịch vụ công) để được cung cấp thông tin thửa đất tương ứng. Bạn nên hỏi trực tiếp tại UBND phường hoặc Chi nhánh Văn phòng đăng ký đất đai quận/huyện nơi có đất để được hướng dẫn đúng đầu mối hiện hành, vì đây là quy trình mới còn khá lạ với nhiều người, kể cả một số cán bộ cơ sở. Bạn nên làm gì: 1) Không cần nhất thiết phải có Phiếu cung cấp dữ liệu đất đai mới nộp đơn được — trước mắt, có thể làm đơn kiến nghị/tố cáo hành vi lấn chiếm gửi trực tiếp UBND phường (hoặc Ủy ban nhân dân cấp có thẩm quyền), mô tả rõ hành vi lấn chiếm, kèm theo ảnh chụp hiện trạng, số đo thực tế (3,7m thu hẹp còn 1,7m), và nếu có thể, xác nhận của các hộ dân khác cùng sử dụng ngách này. 2) Song song, liên hệ Văn phòng đăng ký đất đai hoặc qua hệ thống thông tin đất đai quốc gia để xin trích lục thửa đất, xác định chính xác ranh giới pháp lý ban đầu của ngách đi chung — đây là chứng cứ quan trọng để chứng minh phần đất bị lấn chiếm. 3) Đề nghị UBND phường xử lý theo Nghị định 123/2024/NĐ-CP: vừa xử phạt vi phạm hành chính, vừa áp dụng biện pháp khắc phục hậu quả buộc khôi phục lại ranh giới, mốc giới ban đầu. 4) Vì nhiều hộ cùng sử dụng ngách này bị ảnh hưởng, nên vận động các hộ khác cùng đứng đơn hoặc cùng xác nhận — đơn kiến nghị có nhiều hộ dân cùng ký thường được cơ quan chức năng xem xét nghiêm túc và nhanh hơn so với đơn của một hộ đơn lẻ.Nguồn: Điều 3 Luật Đất đai 31/2024/QH15; Điều 13 Nghị định 123/2024/NĐ-CP (sửa đổi bởi Nghị định 281/2026/NĐ-CP, hiệu lực 31/08/2026); Thông tư 56/2024/TT-BTC