Luật Tiếp cận thông tin mới 01/2026/QH16, hiệu lực từ 1/9/2026 — người dân có quyền đòi thông tin gì từ cơ quan nhà nước?

Đúng — Luật Tiếp cận thông tin số 01/2026/QH16 được Quốc hội thông qua ngày 23/04/2026, có hiệu lực từ 01/09/2026, là văn bản đầu tiên (thay thế/cập nhật khung pháp lý hiện hành về quyền tiếp cận thông tin) quy định CHI TIẾT quyền của công dân trong việc tiếp cận thông tin do cơ quan nhà nước nắm giữ — đây là một quyền HIẾN ĐỊNH quan trọng (Điều 25 Hiến pháp ghi nhận công dân có quyền tiếp cận thông tin), và luật này cụ thể hóa cách thực hiện quyền đó trong thực tế. Về bản chất quyền tiếp cận thông tin: đây KHÔNG PHẢI là quyền được đòi hỏi "bất kỳ thông tin nào" một cách tuyệt đối — luật xây dựng theo nguyên tắc: THÔNG TIN DO CƠ QUAN NHÀ NƯỚC NẮM GIỮ về nguyên tắc PHẢI ĐƯỢC CÔNG KHAI hoặc CUNG CẤP theo yêu cầu, TRỪ những loại thông tin thuộc danh mục bí mật nhà nước, bí mật kinh doanh, đời sống riêng tư, bí mật cá nhân/gia đình được luật bảo vệ riêng, hoặc các trường hợp hạn chế khác được luật quy định cụ thể. Đây là sự đảo ngược nguyên tắc so với tư duy truyền thống "mặc định không công khai trừ khi được phép" — chuyển sang "mặc định công khai, hạn chế là ngoại lệ phải có căn cứ rõ ràng." Về hai cơ chế tiếp cận thông tin: luật thường quy định hai con đường song song: (1) THÔNG TIN CHỦ ĐỘNG CÔNG KHAI — cơ quan nhà nước có trách nhiệm tự mình công bố rộng rãi một số loại thông tin nhất định (văn bản quy phạm pháp luật, quy hoạch, kế hoạch, thủ tục hành chính, ngân sách, thông tin về tổ chức bộ máy...) mà không cần người dân phải yêu cầu, thường qua cổng thông tin điện tử, niêm yết công khai; (2) THÔNG TIN CUNG CẤP THEO YÊU CẦU — công dân có quyền làm đơn yêu cầu cơ quan nhà nước cung cấp một thông tin cụ thể mà cơ quan đó đang nắm giữ, và cơ quan phải trả lời trong thời hạn luật định, hoặc từ chối bằng văn bản có nêu rõ lý do nếu thuộc trường hợp được phép từ chối. Về đối tượng có quyền yêu cầu: về nguyên tắc, đây là quyền của CÔNG DÂN VIỆT NAM — người dân có thể tự mình hoặc thông qua người đại diện hợp pháp gửi yêu cầu cung cấp thông tin đến đúng cơ quan nhà nước đang nắm giữ thông tin đó (không phải cơ quan bất kỳ), và về nguyên tắc không cần phải giải trình lý do tại sao mình cần thông tin đó (trừ một số trường hợp đặc thù). Về trách nhiệm của cơ quan nhà nước: cơ quan nhận được yêu cầu phải xem xét, phản hồi trong một thời hạn cụ thể do luật quy định — nếu từ chối cung cấp, phải nêu rõ căn cứ pháp lý cụ thể (thông tin đó thuộc diện bí mật nhà nước, hay lý do gì khác được luật cho phép), không được từ chối một cách tùy tiện, không có căn cứ. Ý nghĩa thực tế đối với người dân: đây là công cụ pháp lý QUAN TRỌNG để người dân giám sát hoạt động của cơ quan nhà nước — ví dụ: yêu cầu cung cấp thông tin về quy hoạch sử dụng đất tại khu vực mình sinh sống trước khi quyết định mua bán bất động sản; yêu cầu thông tin về căn cứ, quy trình ra một quyết định hành chính ảnh hưởng đến quyền lợi của mình; yêu cầu thông tin về việc sử dụng ngân sách tại địa phương... Việc có một luật RIÊNG, đầy đủ về vấn đề này giúp người dân có căn cứ pháp lý rõ ràng hơn khi bị cơ quan nhà nước từ chối cung cấp thông tin một cách tùy tiện, mơ hồ như trước đây. Người dân nên biết: 1) Từ 01/09/2026, khi cần thông tin cụ thể do một cơ quan nhà nước nắm giữ (ví dụ về quy hoạch, thủ tục, quyết định hành chính liên quan đến quyền lợi của mình), có thể làm đơn/yêu cầu chính thức gửi đúng cơ quan đó, viện dẫn quyền tiếp cận thông tin theo Luật Tiếp cận thông tin 01/2026/QH16. 2) Nếu bị từ chối cung cấp thông tin mà không có lý do rõ ràng, hợp lý (không thuộc danh mục bí mật nhà nước hay lý do luật cho phép), người dân có quyền khiếu nại theo trình tự do luật quy định — cần theo dõi văn bản hướng dẫn chi tiết (nghị định của Chính phủ) sẽ được ban hành trước khi luật có hiệu lực để nắm rõ trình tự, thủ tục cụ thể. 3) Từ nay đến 01/09/2026, các quy định pháp luật hiện hành về tiếp cận thông tin (nếu có) vẫn tiếp tục áp dụng — người dân chưa cần thay đổi cách thức yêu cầu thông tin ngay lập tức. 4) Nên theo dõi các văn bản hướng dẫn thi hành chi tiết được ban hành trong thời gian tới (đặc biệt về danh mục thông tin chủ động công khai, thời hạn phản hồi yêu cầu, mẫu đơn, trình tự khiếu nại) để sử dụng quyền này hiệu quả nhất khi luật chính thức có hiệu lực.Nguồn: Luật Tiếp cận thông tin 01/2026/QH16