Bị người khác tấn công, đánh trả lại gây thương tích cho họ — có phạm tội không (phòng vệ chính đáng)?

Nếu việc chống trả của bạn là CẦN THIẾT và TƯƠNG XỨNG với mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công, thì đây là PHÒNG VỆ CHÍNH ĐÁNG — KHÔNG PHẢI là tội phạm, bạn không bị xử lý hình sự. Nhưng nếu bạn chống trả một cách RÕ RÀNG QUÁ MỨC CẦN THIẾT, thì có thể bị coi là "vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng" và phải chịu trách nhiệm hình sự. Ranh giới giữa hai tình huống này là điểm mấu chốt. Về nguyên tắc phòng vệ chính đáng: khoản 1 Điều 22 Bộ luật Hình sự 100/2015/QH13 quy định: "Phòng vệ chính đáng là hành vi của người VÌ BẢO VỆ QUYỀN HOẶC LỢI ÍCH CHÍNH ĐÁNG CỦA MÌNH, của người khác... mà CHỐNG TRẢ LẠI MỘT CÁCH CẦN THIẾT người ĐANG CÓ HÀNH VI XÂM PHẠM các lợi ích nói trên. Phòng vệ chính đáng KHÔNG PHẢI LÀ TỘI PHẠM." Như vậy, khi bạn bị người khác lao vào tấn công (hành vi xâm phạm đang diễn ra), và bạn chống trả để bảo vệ sức khỏe, tính mạng của mình một cách CẦN THIẾT, thì hành vi của bạn — dù có gây thương tích cho người tấn công — được pháp luật công nhận là phòng vệ chính đáng, không cấu thành tội phạm. Ba điều kiện cốt lõi của phòng vệ chính đáng cần lưu ý: (1) phải có hành vi TẤN CÔNG/XÂM PHẠM ĐANG DIỄN RA (người kia đang tấn công bạn) — nếu người kia đã dừng tay, bỏ chạy mà bạn còn đuổi theo đánh thì không còn là phòng vệ; (2) việc chống trả nhằm BẢO VỆ lợi ích chính đáng (sức khỏe, tính mạng, tài sản của mình hoặc người khác); (3) mức độ chống trả phải CẦN THIẾT, tương xứng — không được rõ ràng vượt quá mức cần thiết so với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công. Về ranh giới "VƯỢT QUÁ giới hạn phòng vệ chính đáng" — điểm dễ khiến người tự vệ bị xử lý: khoản 2 Điều 22 quy định: "Vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng là hành vi chống trả RÕ RÀNG QUÁ MỨC CẦN THIẾT, không phù hợp với tính chất và mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi xâm hại. Người có hành vi vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng PHẢI CHỊU TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ." Ví dụ: người kia chỉ dùng tay đánh bạn (không nguy hiểm đến tính mạng), nhưng bạn lại dùng hung khí nguy hiểm gây thương tích nặng/nghiêm trọng cho họ một cách không cần thiết — thì có thể bị coi là vượt quá giới hạn phòng vệ, và bị xử lý (thường theo tội cố ý gây thương tích do vượt quá giới hạn phòng vệ chính đáng, có khung hình phạt nhẹ hơn tội cố ý gây thương tích thông thường). Điểm thực tế quan trọng: việc xác định hành vi của bạn là "phòng vệ chính đáng" (không phạm tội) hay "vượt quá giới hạn" (phạm tội) phụ thuộc vào ĐÁNH GIÁ CỤ THỂ của cơ quan điều tra, viện kiểm sát, tòa án về toàn bộ diễn biến: người kia tấn công bằng gì (tay không hay hung khí), mức độ nguy hiểm, bạn chống trả bằng cách nào, tương quan lực lượng, hoàn cảnh (ban ngày/ban đêm, nơi vắng/đông người...). Đây là lý do bạn cần trình bày trung thực, đầy đủ và có bằng chứng về việc mình bị tấn công trước. Bạn nên làm gì: 1) NGAY sau sự việc, nếu bị tấn công và phải tự vệ, hãy TRÌNH BÁO công an và trình bày trung thực toàn bộ diễn biến — nhấn mạnh việc bạn là người BỊ TẤN CÔNG TRƯỚC và chỉ chống trả để tự vệ. 2) Thu thập, lưu giữ bằng chứng chứng minh bạn bị tấn công trước và mức độ nguy hiểm của hành vi tấn công: camera an ninh, lời khai nhân chứng, hình ảnh thương tích của chính bạn, hung khí mà đối phương sử dụng (nếu có) — đây là căn cứ then chốt để chứng minh bạn phòng vệ chính đáng. 3) Lưu ý KHÔNG chống trả vượt quá mức cần thiết: khi mối nguy đã chấm dứt (đối phương dừng tấn công, bỏ chạy), phải DỪNG LẠI — không đuổi theo đánh tiếp, vì lúc đó không còn là phòng vệ mà có thể trở thành hành vi phạm tội. 4) Nếu bị khởi tố hoặc bị quy kết là cố ý gây thương tích, nên tham vấn luật sư ngay để được hỗ trợ chứng minh yếu tố phòng vệ chính đáng (hoặc phòng vệ nhưng có tình tiết giảm nhẹ), bảo vệ quyền lợi của mình — vì ranh giới pháp lý ở đây rất tinh tế, cần lập luận và chứng cứ chặt chẽ.Nguồn: Điều 22, Điều 134 Bộ luật Hình sự 100/2015/QH13